Kế toán Doanh nghiệp đổi luật mới – Chủ Doanh nghiệp cần cập nhật gấp 6 điểm cần lưu ý

Từ ngày 01/01/2026, Thông tư 99/2025/TT-BTC sẽ chính thức thay thế Thông tư 200/2014/TT-BTC, khép lại một thập kỷ mà Thông tư 200 được coi là “xương sống” của hệ thống kế toán doanh nghiệp Việt Nam. Đây không phải là một bản cập nhật thông thường; đó là một bước chuyển dịch mang tính chiến lược, thể hiện tham vọng đưa chuẩn mực kế toán Việt Nam tiệm cận gần hơn với IFRS (Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế) và nâng cao vai trò của kế toán từ “ghi sổ” đơn thuần sang “kế toán quản trị”.

Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các chủ doanh nghiệp phải hiểu rõ và thích ứng. Dưới đây là phân tích chi tiết về 6 thay đổi lớn nhất.

1. Từ “Bảng Cân Đối Kế Toán” đến “Báo Cáo Tình Hình Tài Chính”

Sự thay đổi về tên gọi không chỉ là hình thức mà là một sự thay đổi căn bản trong tư duy. Tên gọi “Bảng Cân Đối Kế Toán” (Balance Sheet) mang nặng tính kỹ thuật, tập trung vào việc các con số “cân” nhau. Ngược lại, tên gọi mới “Báo Cáo Tình Hình Tài Chính” (Statement of Financial Position) – vốn là thuật ngữ chuẩn của IFRS – đặt trọng tâm vào mục đích cuối cùng của báo cáo: cung cấp một bức tranh trung thực và hữu ích cho người đọc (nhà đầu tư, chủ nợ, ban quản trị) về “sức khỏe” thực sự của doanh nghiệp tại một thời điểm.

Thông tư 99 cũng mang đến sự linh hoạt đáng kể. Thay vì một biểu mẫu cứng nhắc, doanh nghiệp giờ đây có thể lược bỏ các chỉ tiêu không có số liệu, giúp báo cáo trở nên gọn gàng và dễ đọc hơn. Quan trọng hơn, doanh nghiệp được phép sắp xếp lại một số chỉ tiêu để phản ánh đúng hơn bản chất hoạt động kinh doanh của mình, miễn là vẫn đảm bảo tính tuân thủ và minh bạch. Điều này buộc ban lãnh đạo phải suy nghĩ: “Thông tin nào là trọng yếu và hữu ích cho người ra quyết định?” thay vì chỉ hỏi: “Đã điền đủ các mục hay chưa?”

2. Trao Quyền Tự Chủ Thiết Kế Hệ Thống Kế Toán

Đây là một bước đột phá, phá vỡ quy định “một khuôn mẫu cho tất cả” của Thông tư 200. Trước đây, mọi doanh nghiệp, bất kể quy mô hay ngành nghề, đều bị ràng buộc bởi một hệ thống tài khoản kế toán cố định.

Với Thông tư 99, doanh nghiệp được trao quyền tự chủ trong việc:

Thiết kế hệ thống tài khoản chi tiết: Doanh nghiệp có thể tự do thêm các tài khoản cấp 2, cấp 3, cấp 4… để theo dõi chi phí, doanh thu, lợi nhuận chi tiết đến từng sản phẩm, dự án, phòng ban, hoặc trung tâm chi phí. Điều này là nền tảng cốt lõi của kế toán quản trị, giúp ban giám đốc ra quyết định kinh doanh dựa trên dữ liệu chính xác.

Tự thiết kế mẫu sổ và chứng từ: Thay vì dùng mẫu in sẵn, doanh nghiệp có thể thiết kế các mẫu biểu (phiếu thu, phiếu chi, sổ cái…) phù hợp với quy trình luân chuyển chứng từ và mô hình quản lý nội bộ.

Tuy nhiên, “tự do” luôn đi kèm với “trách nhiệm”. Điều kiện tiên quyết là doanh nghiệp phải xây dựng và ban hành quy chế kế toán nội bộ một cách rõ ràng, chi tiết và nhất quán. Quy chế này chính là “bộ luật” kế toán của công ty và sẽ là cơ sở để kiểm toán viên và cơ quan thuế tham chiếu.

3. Cho Phép Sử Dụng Ngoại Tệ làm Đơn Vị Kế Toán

Thông tư 99 chính thức đưa khái niệm “đồng tiền chức năng” (functional currency) vào thực tiễn. Trước đây, mọi doanh nghiệp đều bắt buộc phải ghi sổ bằng VND, gây ra sự méo mó nghiêm trọng cho các doanh nghiệp FDI hoặc các công ty có phần lớn giao dịch (doanh thu, chi phí, vay nợ) bằng ngoại tệ.

Ví dụ, một công ty xuất khẩu 90% sang Mỹ (thu USD) và vay ngân hàng bằng USD, nhưng lại phải ghi sổ bằng VND. Báo cáo của họ sẽ bị ảnh hưởng nặng nề bởi biến động tỷ giá hàng ngày, đôi khi “lãi tỷ giá” lại che mờ một kết quả kinh doanh thua lỗ (hoặc ngược lại).

Quy định mới cho phép các doanh nghiệp này chọn USD (hoặc EUR, JPY…) làm đơn vị kế toán chính thức. Báo cáo tài chính lập bằng đồng tiền chức năng sẽ phản ánh chính xác hơn hiệu quả hoạt động kinh doanh. Tất nhiên, khi nộp báo cáo cho cơ quan quản lý nhà nước tại Việt Nam, doanh nghiệp vẫn phải quy đổi báo cáo này về VND theo một tỷ giá quy định. Đây là sự cởi mở trong khuôn khổ quản lý, giúp doanh nghiệp hội nhập nhưng vẫn đảm bảo sự giám sát của nhà nước.

4. Mẫu Báo Cáo Riêng Cho Doanh Nghiệp “Không Còn Hoạt Động Liên Tục”

Một trong những giả định nền tảng của kế toán là “hoạt động liên tục” (going concern), tức là giả định doanh nghiệp sẽ tiếp tục kinh doanh bình thường trong ít nhất 12 tháng tới. Trên cơ sở đó, tài sản được ghi nhận theo giá gốc (vì chúng được dùng để tạo ra doanh thu).

Nhưng khi một doanh nghiệp quyết định giải thể, phá sản, hoặc đang trong quá trình sáp nhập để biến mất, giả định này không còn đúng nữa. Lúc này, toàn bộ tài sản không còn được nhìn nhận là “công cụ sản xuất” mà là “hàng hóa chờ thanh lý”.

Thông tư 99 bổ sung một mẫu báo cáo riêng cho các trường hợp này. Trên báo cáo đó, các tài sản sẽ phải được đánh giá lại theo giá trị thuần có thể thực hiện được (giá trị thanh lý) chứ không phải giá gốc. Điều này vô cùng quan trọng, nó cung cấp thông tin trung thực cho các chủ nợ và cổ đông về số tiền họ thực sự có thể thu hồi được khi doanh nghiệp “đóng cửa”. Việc một công ty đang thanh lý tài sản mà vẫn nộp báo cáo theo mẫu “kinh doanh bình thường” sẽ bị coi là vi phạm nghiêm trọng chuẩn mực mới.

5. Bắt Buộc Xây Dựng Quy Chế Kiểm Soát Kế Toán Nội Bộ

Đây có lẽ là thay đổi quan trọng nhất và có ảnh hưởng sâu rộng nhất, đặc biệt là với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), vốn thường phó mặc toàn bộ “sổ sách” cho kế toán trưởng.

Lần đầu tiên, Bộ Tài chính yêu cầu mọi doanh nghiệp phải thể chế hóa hệ thống kiểm soát nội bộ. Hệ thống này không phải là thứ gì đó cao siêu, mà là các quy trình cơ bản bao gồm:

Quy trình phê duyệt: Ai có quyền duyệt chi? Hạn mức bao nhiêu?

Phân tách nhiệm vụ: Người lập phiếu chi không thể đồng thời là người duyệt chi và người đi tiền.

Cơ chế đối chiếu: Ai kiểm tra, đối chiếu số liệu ngân hàng với sổ cái? Bao lâu một lần?

Hệ thống phân quyền: Trên phần mềm kế toán, ai có quyền xem, ai có quyền sửa, ai có quyền xóa dữ liệu?

Thay đổi này giải quyết triệt để rủi ro “mất sổ” hay “mất dữ liệu” khi kế toán trưởng nghỉ việc. Với Thông tư 99, nếu sự cố này xảy ra, nó sẽ không còn được xem là “lỗi cá nhân” của người kế toán, mà sẽ bị quy trách nhiệm là “lỗi hệ thống kiểm soát” của ban giám đốc. Trách nhiệm của người chủ doanh nghiệp giờ đây là phải xây dựng một hệ thống để vận hành, chứ không phải dựa dẫm vào một cá nhân.

6. Chuẩn Hóa Kế Toán Mua Bán, Sáp Nhập (M&A)

Các thương vụ M&A (Mua bán và Sáp nhập) và tái cấu trúc vốn luôn là nghiệp vụ phức tạp nhất của kế toán. Thông tư 200 trước đây để lại nhiều “khoảng trống”, dẫn đến tình trạng “mỗi kế toán ghi một kiểu”.

Thông tư 99 cung cấp một hướng dẫn (framework) rõ ràng và chuẩn hóa, tiệm cận với IFRS 3 (Hợp nhất kinh doanh). Các quy định mới sẽ tập trung vào việc:

Đánh giá lại tài sản: Khi mua một công ty, công ty mẹ phải đánh giá lại toàn bộ tài sản của công ty con theo giá trị hợp lý (fair value) tại ngày mua.

Ghi nhận chênh lệch vốn (Lợi thế thương mại): Phần tiền trả vượt quá giá trị hợp lý của tài sản thuần (tài sản trừ nợ) sẽ được ghi nhận là “Lợi thế thương mại” (Goodwill).

Việc chuẩn hóa này giúp các báo cáo tài chính sau M&A trở nên minh bạch và có thể so sánh được. Nhà đầu tư có thể nhìn rõ giá trị thực của thương vụ, thay vì phải “đoán mò” trong một mớ bùng nhùng các bút toán cấn trừ vốn không nhất quán như trước đây.

CÔNG TY TNHH KẾ TOÁN TƯ VẤN QUẢN LÝ TÂY NAM Á
1900 633 179 | 0939 269 222 | 0931 049 222 | 02926 514 999
Ban Giám đốc: 0939 299 000 | 0901 024 999
Các kênh truyền thông:
Trang web  | Facebook  |  Zalo OA | Giới thiệu của Đài THCT